Po zamachu w Krakowie kłamstwa zalały internet. NASK zgłosiła ponad 2000 kont

Gdy służby zabezpieczały miejsce zamachu w Krakowie, w mediach społecznościowych krążyły już niepotwierdzone wersje wydarzeń. Wpisy przypisywały sprawcy ukraińskie pochodzenie i służbę wojskową, a odpowiedzialnością za przygotowanie ataku obarczały rząd. Według informacji Ministerstwa Cyfryzacji NASK zgłosiła platformom ponad 2000 kont rozpowszechniających fałszywe narracje. Potencjalny łączny zasięg publikacji związanych z jedną z nich oszacowano nawet na 200 mln wyświetleń.

Fałszywe informacje pojawiły się podczas działań służb

Pierwsze niesprawdzone wiadomości publikowano, zanim ustalono pełny przebieg wydarzeń i liczbę poszkodowanych. Brak potwierdzonych informacji sprzyjał pochopnym interpretacjom zdjęć oraz udostępnianiu relacji bez sprawdzenia ich źródła. Część wpisów nosiła jednak znamiona celowej manipulacji: wskazywała rzekomych organizatorów zamachu, nadawała tragedii polityczny kontekst i kierowała gniew odbiorców przeciwko określonym grupom.

Ministerstwo Cyfryzacji i Ośrodek Analizy Dezinformacji NASK przeszły w nadzwyczajny tryb działania. Uruchomiono współpracę z Centrum Antyterrorystycznym ABW, określaną przez resort jako „War Room”. Zidentyfikowane materiały przekazywano platformom społecznościowym za pomocą szybkich kanałów zgłoszeniowych.

Największą falę fałszywych publikacji odnotowano około godz. 18 w sobotę, kilka godzin po zamachu. Kolejny wzrost aktywności nastąpił w niedzielę około godz. 8, jednak nowe treści nie osiągały już porównywalnej popularności.

Ponad 2000 zgłoszonych kont. Wśród nich boty

Wśród profili zgłoszonych przez NASK znalazły się boty, czyli konta publikujące i powielające treści w sposób zautomatyzowany. Zgłoszenie kont platformom nie jest jednak równoznaczne z ich usunięciem lub zablokowaniem. Informacja o ponad 2000 profilach dotyczy skali zgłoszeń przekazanych do rozpatrzenia.

Fałszywe przekazy ukazywały się nie tylko po polsku, lecz także po angielsku, francusku i niderlandzku. Kilkadziesiąt kont publikowało po rosyjsku albo zawierało cyrylicę bądź odwołania do Federacji Rosyjskiej.

Sama obecność rosyjskiego języka lub takich odniesień nie przesądza o tym, kto prowadził profile ani czy ich działania były sterowane z Moskwy. Ustalenie operatorów wymaga analizy danych technicznych, powiązań między kontami oraz współpracy z platformami.

Teoria o udziale władz z największym zasięgiem

Według resortu największą popularność zdobyła fałszywa narracja, jakoby zamach został zaplanowany przez polskie władze przy udziale Unii Europejskiej. Potencjalny łączny zasięg związanych z nią publikacji oszacowano nawet na 200 mln wyświetleń.

Ta liczba nie oznacza 200 mln osób. Wyświetlenia mogą obejmować wielokrotny kontakt tego samego użytkownika z materiałem, automatyczne odtworzenia oraz oglądanie kolejnych kopii tej samej historii. Jest to szacunek skali rozpowszechnienia przekazu, a nie liczba unikalnych odbiorców.

Inna wersja tej teorii przypisywała rządowi przygotowanie ataku w celu odwołania Marszu Niepodległości. W szczytowym momencie związane z nią treści miały uzyskać około 5,6 mln wyświetleń. Żadna z tych opowieści nie została poparta potwierdzonymi informacjami.

Nieprawdziwe doniesienia o sprawcy zmieniały się po dementi

Jedna z najwcześniejszych fałszywych informacji głosiła, że napastnik był żołnierzem. Podstawą spekulacji stało się jego umundurowanie. Zanim pojawiło się oficjalne dementi, narracja miała zgromadzić blisko 18 mln wyświetleń.

Kolejne wpisy przypisywały sprawcy ukraińskie pochodzenie. Zainteresowanie tą wersją zaczęło spadać po potwierdzeniu, że napastnik jest Polakiem. Wtedy pojawiła się zmodyfikowana opowieść: mężczyzna miał wcześniej walczyć jako najemnik po stronie ukraińskiej armii. Nie przedstawiono wiarygodnych dowodów na poparcie tej tezy.

Krążyła również pogłoska o drugim napastniku na dachu kościoła Mariackiego. Gdy kolejne komunikaty służb nie potwierdzały jego istnienia, zainteresowanie tą historią malało. Pokazuje to mechanizm, w którym obalona lub tracąca popularność wersja wydarzeń ustępuje miejsca następnej, nadal opartej na sensacji i nieufności wobec oficjalnych ustaleń.

Ofiary i świadków przedstawiano jako statystów

W niedzielę 8 listopada zaczęto rozpowszechniać twierdzenia, że zamach został zainscenizowany, a ofiary i świadkowie byli statystami. Ta narracja miała mniejsze zasięgi, ale pojawiła się w czasie, gdy wcześniejsze historie traciły popularność.

Takie zmiany pozwalają podtrzymywać dezinformację mimo kolejnych komunikatów służb. Zamiast zweryfikować pierwotne twierdzenie, autorzy przekazu proponują nową wersję, która ponownie ma wzbudzić strach, oburzenie lub podejrzenia wobec instytucji państwa.

Zdjęcia zmodyfikowane przez AI nie są nowym dowodem

Osobnym problemem były fotografie przetworzone narzędziami opartymi na sztucznej inteligencji. Obrazy wyostrzano i uzupełniano, a następnie przedstawiano jako dokładniejsze wersje zdjęć z miejsca ataku.

Generatywne uzupełnianie fotografii nie pozwala ustalić szczegółów, których aparat nie zarejestrował. Narzędzie może stworzyć prawdopodobnie wyglądające elementy, a nie odtworzyć rzeczywisty obraz. W rezultacie na zdjęciu mogą pojawić się twarze, przedmioty lub napisy, których nie było w fotografowanej scenie.

Udostępnianie takich materiałów bez wyraźnego wyjaśnienia sposobu ich przetworzenia może wprowadzać odbiorców w błąd. Wygenerowany szczegół bywa wówczas traktowany jako dokumentacja zdarzenia, a nawet dowód obecności konkretnej osoby.

Resort ostrzega przed podsycaniem nienawiści

Minister cyfryzacji Krzysztof Gawkowski poinformował o nadzwyczajnym spotkaniu kierownictwa resortu z zespołem analizującym dezinformację. Zapewnił, że fałszywe przekazy są zgłaszane, a służby pracują nad ograniczaniem ich rozpowszechniania.

Według wicepremiera celem kampanii było wywoływanie strachu, podsycanie nienawiści, antagonizowanie Polaków oraz osłabianie zaufania do państwa i jego instytucji. Ostrzegł również, że udostępnianie niesprawdzonych materiałów może wzmacniać aktywność botów oraz zagraniczne operacje informacyjne.

Jak reagować na podejrzane treści?

Ministerstwo Cyfryzacji apeluje, by nie udostępniać materiałów, których źródła nie można zweryfikować. Ostrożność powinny wzbudzać zwłaszcza anonimowe wpisy wywołujące silne emocje, sensacyjne nagrania bez wskazanego autora oraz fotografie noszące ślady modyfikacji. Twierdzenia o tożsamości sprawcy, jego motywach czy organizatorach ataku należy konfrontować z potwierdzonymi komunikatami służb.

Podejrzane materiały można przekazywać ekspertom za pośrednictwem formularza Ośrodka Analizy Dezinformacji NASK. Zgłoszenie powinno zawierać odnośnik do treści i krótkie wyjaśnienie, dlaczego budzi ona wątpliwości.

Skala publikacji po zamachu w Krakowie pokazuje, jak szybko niepotwierdzone opowieści mogą dotrzeć do szerokiego grona odbiorców. W czasie działań ratowniczych i ustalania przebiegu tragedii szczególne znaczenie ma oddzielanie faktów od spekulacji. Wstrzymanie się z udostępnieniem niesprawdzonego wpisu ogranicza zasięg dezinformacji, zanim pojawi się kolejne dementi.