Piwnice przy Portiusa 4 odsłaniają kolejne tajemnice. Powstał też komiks i cyfrowy model aresztu

W kamienicy przy ul. Portiusa 4, w której od 2019 roku mieści się Biuro Wystaw Artystycznych, podczas II wojny światowej działało gestapo, a po zakończeniu okupacji niemieckiej Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. W piwnicach przetrzymywano i torturowano więźniów. W kolejnych latach mieściły się tam również areszt i zakład karny dla kobiet.

Od 2022 roku prowadzone są prace konserwatorskie, których celem jest odsłonięcie i zabezpieczenie śladów pozostawionych przez osoby więzione w tym miejscu, przede wszystkim w latach 1944–1956. 

Tegoroczne prace skoncentrowały się na jednym z pomieszczeń dawnego aresztu. Objęły również konserwację drzwi oraz kraty wejściowej.

Podczas prac odkryto kolejne napisy, daty i rysunki pozostawione przez więźniów. Wśród nich znalazły się inskrypcje w języku węgierskim, a także nazwiska Antoniego Gruszki z Wrocanki i Zygmunta Twardowskiego. Na jednej ze ścian odsłonięto również ryt przedstawiający pistolet.

Oprócz napisów odnaleziono przedmioty ukryte pomiędzy cegłami. To m.in. niewielki ołówek, drewniana lufka do palenia oraz zwitki papieru.

Joanna Babraj-Mędrala, konserwator dzieł sztuki prowadząca prace w piwnicach BWA, podkreśla, że tegoroczne znaleziska papierowe są znacznie większe od tych odkrywanych w poprzednich latach. Dodaje, że szczególnie interesujący jest mały ołówek.

- Niektóre z napisów na ścianach wykonano właśnie nim. Wiemy to dzięki charakterystycznemu fioletowemu zabarwieniu, które pojawia się po spryskaniu go alkoholem. Podobna reakcja występowała na napisach zachowanych na ścianach - tłumaczy Joanna Babraj-Mędrala.

„Adam” opowiada historię tego miejsca

Jednym z tegorocznych przedsięwzięć BWA było również przygotowanie i wydanie komiksu „Adam”, inspirowanego historią dawnego aresztu.

Pomysł narodził się w 2023 roku, kiedy podczas prac konserwatorskich odkryto na jednej ze ścian duży rysunek orła. Postanowiono wykorzystać historię piwnic do stworzenia publikacji skierowanej przede wszystkim do młodszych odbiorców.

Autorem scenariusza jest Przemek Polański, a rysunki przygotował Krzysztof Brynecki. Komiks liczy 44 plansze i został utrzymany w czarno-białej stylistyce.

- Zależało mi, żeby poprzez mocne kontrasty, czerń i biel pokazać czasy wojenne i zaraz powojenne w bardzo surowy sposób. Uważałem, że takie przedstawienie historii będzie współgrało z charakterem tego okresu - tłumaczy Krzysztof Brynecki.

Głównym bohaterem komiksu jest fikcyjny Adam, którego losy powstały na podstawie kilku życiorysów i autentycznych wydarzeń. Jego historia rozpoczyna się podczas II wojny światowej. Po zakończeniu okupacji niemieckiej zostaje strażnikiem w areszcie, a wydarzenia, których jest świadkiem, wpływają na jego dalsze losy.

Prace nad publikacją trwały niemal trzy lata, z czego około roku zajęło przygotowanie scenariusza. Jak wyjaśnia jego autor, jednym z głównych założeń było pokazanie, jak wojenne doświadczenia wpływają na życie ludzi także po zakończeniu walk.

- Cały czas przyświecała mi myśl, żeby ktoś, kto przeczyta komiks, uświadomił sobie, że wojna nie kończy się wraz z ostatnim wystrzałem karabinu czy podpisaniem porozumień. Ona dalej trwa w umysłach ludzi - mówi Przemek Polański.

Komiks ma również zachęcać do odwiedzenia piwnic i poznania historii osób, które były tam więzione. Bezpłatny egzemplarz można otrzymać podczas zwiedzania piwnic dawnego aresztu Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego.

Tegoroczne prace konserwatorskie zrealizowano przy wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Podkarpackiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków oraz Miasta Krosna. Ministerstwo i miasto dofinansowały również wydanie komiksu „Adam”.

Cyfrowy model piwnic

W ramach dokumentowania historii dawnego aresztu wykonano także skanowanie laserowe 3D przez zespół z Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie i Politechniki Rzeszowskiej.

Dr Tomasz Pytlowany, kierownik Zakładu Budownictwa krośnieńskiej uczelni, tłumaczy, że dzięki skanowaniu powstał szczegółowy cyfrowy model piwnic, odwzorowujący ich układ i elementy konstrukcyjne.

Dokumentacja pozwoli w przyszłości porównywać stan pomieszczeń i sprawdzać, czy nie zachodzą w nich niepokojące zmiany. Wykonano również badania termograficzne, które wskazały miejsca szczególnie narażone na zawilgocenie.

- Mając już odwzorowanie 3D, możemy przygotować wirtualną wycieczkę po piwnicach. Chcemy zrobić to ze studentami - zapowiada dr Tomasz Pytlowany.