Odkrycie w Baligrodzie. Na dawnym cmentarzu spoczywa ponad 8 tys. żołnierzy

Przez dziesięciolecia dokładna lokalizacja i rozmiar dawnego cmentarza wojennego nie były znane. Przełom przyniosły poszukiwania prowadzone przez Grzegorza Gąskę i Mirosława Mazurka z Fundacji Badań nad Dziedzictwem Kulturowym.

Podczas kwerend w archiwach we Lwowie badacze odnaleźli międzywojenne plany nekropolii. Po ich cyfrowym nałożeniu na współczesne mapy Baligrodu okazało się, że część obecnego cmentarza parafialnego znajduje się na terenie dawnego cmentarza wojennego.

Ustalenia archiwalne zostały następnie zweryfikowane podczas badań archeologicznych. Pozwoliły one potwierdzić położenie dawnych kwater oraz zabezpieczyć zachowane mogiły z czasów I wojny światowej przed kolejnymi pochówkami.

Według odnalezionej dokumentacji na cmentarzu pochowano 8 225 żołnierzy (3 373 służących w armii rosyjskiej, 3 144 w austro-węgierskiej i 1 552 niezidentyfikowanych) poległych podczas walk toczonych w Karpatach w latach 1914–1915. 

Pod tymi państwowymi przynależnościami kryje się mozaika narodów Europy Środkowo-Wschodniej, w tym liczni Polacy przymusowo wcieleni do armii zaborczych i zmuszeni do walki w bratobójczych zmaganiach w Karpatach.

Nekropolia była związana m.in. z ciężkimi walkami prowadzonymi podczas tzw. bitwy zimowej w Karpatach. Po zakończeniu działań wojennych do Baligrodu przenoszono również szczątki poległych z okolicznych pobojowisk.

- To odkrycie pokazuje, jak wielką wagę dla naszej pamięci narodowej i regionalnej mają profesjonalne badania archeologiczne połączone z pracą w archiwach. Gdyby nie dociekliwość badaczy oraz ich praca w terenie, nie wiedzielibyśmy, że stąpamy po grobach ponad ośmiu tysięcy bohaterów i ofiar Wielkiej Wojny. Naszym obowiązkiem jest przywrócić im imiona, godność oraz czytelne miejsce w przestrzeni publicznej - podkreśla Bogdan Jezierski, Pełnomocnik Wojewody Podkarpackiego ds. Pamięci, Ochrony i Opieki nad Grobami i Cmentarzami Wojennymi.

„Przywrócić widzialność niewidzialnym”

W 2026 roku Grzegorz Gąska, Mirosław Mazurek oraz Fundacja Badań nad Dziedzictwem Kulturowym rozpoczęli projekt konserwatorsko-upamiętniający pod nazwą „Przywrócić widzialność niewidzialnym”, dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Prace mają przede wszystkim ponownie zaznaczyć w przestrzeni Baligrodu granice dawnego cmentarza. Powstało kamienne ogrodzenie ze słupkami wzorowanymi na zachowanym postumencie dawnego krzyża centralnego. Odtworzono również bramę wejściową, nawiązującą do projektu z 1929 roku, oraz wykonano kopię centralnego krzyża.

Równolegle prowadzone są dalsze kwerendy i tłumaczenia dokumentów dotyczących strat wojennych. Ich efektem ma być imienna baza żołnierzy pochowanych w Baligrodzie.

Uroczystości w sobotę

Oficjalne odsłonięcie upamiętnienia dawnego cmentarza wojennego odbędzie się w sobotę, 24 października o godz. 10:00 na cmentarzu w Baligrodzie.

O godz. 12:00 uczestnicy spotkają się przy wiacie turystycznej w Rabem, natomiast o godz. 14:00 uroczystości przeniosą się na cmentarz wojenny na Manyłowej na Łysym Wierchu.

Tam odbędzie się ponowny pochówek szczątków żołnierzy ekshumowanych podczas tegorocznych badań archeologicznych prowadzonych na szczycie Szuwarnia.