Mieszkańcy mogą przestać reagować na alarmy. A wtedy wystarczy jeden prawdziwy atak

Seria alarmów, komunikatów Rządowego Centrum Bezpieczeństwa i uruchamianych syren na wschodzie Polski coraz wyraźniej pokazuje problem, który do niedawna wydawał się odległy. Chodzi nie tylko o samo zagrożenie związane z rosyjskimi atakami na zachodnią Ukrainę, ale również o to, jak na kolejne ostrzeżenia reagują mieszkańcy terenów przygranicznych. Im częściej alarm się powtarza, tym większe ryzyko, że przestanie być traktowany z należytą powagą.

Właśnie ten mechanizm może okazać się jednym z najpoważniejszych wyzwań dla służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo. Bo w sytuacji, gdy rosyjskie drony i rakiety operują tuż przy granicy, skuteczność ostrzegania zależy nie tylko od szybkości działania systemu, ale także od tego, czy odbiorcy komunikatów nadal będą gotowi natychmiast reagować.

Seria alarmów na wschodzie kraju

Poniedziałek, 28 września, był pod tym względem dniem szczególnym. Rosyjskie ataki na zachodnią Ukrainę sprawiły, że mieszkańcy województwa lubelskiego otrzymywali kolejne alerty RCB. Wieczorem ostrzeżenia objęły również Podkarpacie.

O godz. 16.48 do mieszkańców Lubelszczyzny trafiła wiadomość informująca o rosyjskim ataku na Ukrainę i operowaniu polskiego lotnictwa. Kilkanaście minut później komunikat miał już znacznie poważniejszy charakter: „Zagrożenie atakiem z powietrza. Znajdź bezpieczne miejsce”. W Lublinie, Puławach, Zamościu i innych miejscowościach uruchomiono syreny alarmowe.

Po pewnym czasie zagrożenie odwołano, jednak sytuacja nie zakończyła się na jednym komunikacie. Wieczorem rozpoczęła się kolejna fala rosyjskiego ataku, a wraz z nią pojawiły się następne ostrzeżenia. Według lokalnych mediów do godz. 20.40 mieszkańcy Lubelszczyzny otrzymali już trzeci tego dnia alert związany z wydarzeniami po wschodniej stronie granicy.

Zagrożenie było bardzo blisko granicy

Choć z perspektywy odbiorców seria wiadomości może wyglądać jak przejaw nadmiernej ostrożności, tym razem zagrożenie znajdowało się wyjątkowo blisko Polski. Minister obrony Władysław Kosiniak-Kamysz poinformował, że rosyjski dron odrzutowy uderzył po stronie ukraińskiej około 2 km od przejścia granicznego w Dorohusku. Polska przestrzeń powietrzna nie została naruszona.

To oznacza, że ostrzeżenia nie dotyczyły abstrakcyjnego ryzyka oddalonego o setki kilometrów. Rosyjska broń znalazła się zaledwie kilka kilometrów od polskich miejscowości. W realiach przygranicznych taki dystans przestaje być tylko statystyczną informacją, a staje się argumentem przemawiającym za szybkim i zdecydowanym ostrzeganiem mieszkańców.

Zmęczenie alarmami to realne zjawisko

Wraz z częstotliwością takich komunikatów pojawia się jednak zjawisko określane jako alert fatigue, czyli zmęczenie alarmami. Jeśli wiadomość rozpoczynająca się od słowa „UWAGA!” przychodzi sporadycznie, odbiorca natychmiast koncentruje na niej uwagę. Gdy podobne ostrzeżenia powtarzają się raz za razem, a kolejne kończą się informacją o braku zagrożenia na terenie Polski, reakcja może stopniowo słabnąć.

Nie jest to wyłącznie teoretyczna obserwacja z zakresu psychologii. Potwierdzają ją doświadczenia Ukrainy, gdzie naukowcy przeanalizowali ponad 3 tys. alarmów oraz dane dotyczące przemieszczania się 17 mln urządzeń mobilnych. Z analizy wynikało, że na początku wojny ludzie po otrzymaniu ostrzeżenia szybko szukali schronienia. Z czasem jednak reakcje stawały się coraz słabsze, szczególnie wśród osób, które długo żyły w warunkach ciągłego zagrożenia.

Badacze oszacowali jednocześnie, że reakcje ludności na system ostrzegania pozwoliły uniknąć od 35 do 45 proc. obserwowanych ofiar cywilnych, które potencjalnie mogły zginąć. Według tych szacunków utrzymanie początkowego poziomu reakcji mieszkańców również w późniejszym okresie mogłoby zapobiec kolejnym ofiarom. To pokazuje, że osłabienie czujności nie jest błahym problemem, ale kwestią bezpośrednio związaną z bezpieczeństwem ludzi.

Pierwsze oznaki zobojętnienia już widać

Na Lubelszczyźnie pierwsze symptomy tego zjawiska zostały już zauważone. Lokalne media informowały we wrześniu, że po tygodniach kolejnych ostrzeżeń część mieszkańców zaczęła je ignorować. Wskazywano również na potrzebę wyraźniejszego odróżniania komunikatów informacyjnych od tych, które oznaczają bezpośrednie zagrożenie dla osób przebywających po polskiej stronie granicy.

To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie. Czym innym jest wiadomość, że rosyjskie rakiety i drony atakują zachodnią Ukrainę, polskie lotnictwo zostało poderwane, a sytuacja jest monitorowana. Czym innym jest komunikat o treści: „Znajdź bezpieczne miejsce”. Taki alert powinien być jednoznaczny i zrozumiały jako sygnał do natychmiastowego działania.

Trudny wybór służb

Służby odpowiedzialne za bezpieczeństwo znajdują się jednak w wyjątkowo trudnym położeniu. Nie mogą pozwolić sobie na zwłokę i czekać, aż rosyjski obiekt naruszy polską przestrzeń powietrzną, zanim ostrzegą mieszkańców. Dron lub rakieta poruszające się z dużą prędkością mogą pokonać kilka kilometrów w bardzo krótkim czasie, co sprawia, że margines na reakcję pozostaje minimalny.

Z tego punktu widzenia wysyłanie ostrzeżeń z wyprzedzeniem jest działaniem uzasadnionym. Problem nie polega więc na samym fakcie alarmowania, lecz na utrzymaniu skuteczności systemu wtedy, gdy podobne komunikaty pojawiają się dzień po dniu i coraz częściej są odwoływane po kilkunastu minutach.

Najgroźniejszy scenariusz

Poniedziałkowe wydarzenia pokazały, jak niewielki bywa margines bezpieczeństwa. Skoro rosyjski dron uderzył około dwóch kilometrów od Polski, trudno mówić o zagrożeniu wyłącznie hipotetycznym. W takich warunkach każde ostrzeżenie może okazać się zasadne, nawet jeśli ostatecznie nie dochodzi do bezpośredniego incydentu po polskiej stronie granicy.

Najgorszy scenariusz nie musi jednak oznaczać sytuacji, w której państwo nie ostrzegło mieszkańców. Może wyglądać znacznie bardziej niebezpiecznie: właściwy komunikat zostanie wysłany, syreny zawyją, telefon wyświetli polecenie, by znaleźć bezpieczne miejsce, ale część odbiorców uzna, że to tylko kolejny alarm, który za chwilę zostanie odwołany.

Właśnie dlatego skuteczność systemu ostrzegania zależy dziś nie tylko od technologii i szybkości działania służb, ale również od utrzymania społecznego zaufania do każdego alarmu. Bo jeśli mieszkańcy przestaną reagować, jeden prawdziwy atak może nadejść w chwili, gdy ostrzeżenie zostanie potraktowane jak rutyna.